രാജാക്കന്മാരില്ല, പടുകൂറ്റൻ കൊട്ടാരങ്ങളില്ല; ജനജീവിതം കേന്ദ്രമാക്കിയ സിന്ധൂ നഗരങ്ങൾ

രാജാക്കന്മാരില്ല, പടുകൂറ്റൻ കൊട്ടാരങ്ങളില്ല; ജനജീവിതം കേന്ദ്രമാക്കിയ സിന്ധൂ നഗരങ്ങൾ

🔗 Share Article

വെങ്കലയുഗത്തിലെ അത്ഭുത നഗരങ്ങൾ

ഇന്നേക്ക് ഏകദേശം അയ്യായിരം വർഷങ്ങൾക്ക് മുൻപ്, അതായത് ബി.സി.ഇ 2500-ഓടെ, സിന്ധൂ നദിയുടെയും സരസ്വതി നദിയുടെയും തീരങ്ങളിൽ വികസിച്ചുവന്ന ഒരു സംസ്കാരം ലോക ചരിത്രത്തെ തന്നെ മാറ്റിമറിക്കുകയുണ്ടായി. നൈൽ നദിയുടെ തീരത്തെ ഈജിപ്ഷ്യൻ സംസ്കാരവും ടൈഗ്രീസ്-യൂഫ്രട്ടീസ് നദീതടങ്ങളിലെ മെസൊപ്പൊട്ടേമിയൻ സംസ്കാരവും ഉദിച്ചുയർന്ന അതേ കാലഘട്ടത്തിൽ തന്നെയാണ് ഭാരതീയ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിലും അതിനേക്കാൾ വിസ്തൃതമായ ഒരു നഗര സംസ്കാരം (Indus Valley Civilization) വളർന്നുവന്നത്.

1920-കളിൽ ദയാറാം സാഹ്നിയും ആർ.ഡി. ബാനർജിയും ചേർന്ന് നടത്തിയ ഖനനങ്ങളിലൂടെ ഹരപ്പയും മൊഹെഞ്ചൊദാരോയും പുറത്തെടുത്തപ്പോഴാണ് മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും ഉന്നതമായ ഒരു നഗരാസൂത്രണം അവിടെ നിലനിന്നിരുന്നു എന്ന് ലോകം തിരിച്ചറിഞ്ഞത്.

മെസൊപ്പൊട്ടേമിയയിലെയും ഈജിപ്തിലെയും സംസ്കാരങ്ങൾ പടുയർത്തിയത് പുകൂറ്റൻ കൊട്ടാരങ്ങളും ഫറോവമാരുടെ സ്ഫിങ്സുകളും പിരമിഡുകളുമായിരുന്നെങ്കിൽ, സിന്ധൂനദീതടവാസികൾ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ചത് പൗരന്മാരുടെ നിത്യജീവിത സൗകര്യങ്ങളിലായിരുന്നു. യുദ്ധങ്ങളുടെയോ രാജാക്കന്മാരുടെയോ പ്രഭാവത്തേക്കാൾ ഉപരി, കച്ചവടത്തിലും വ്യവസായത്തിലും ശാസ്ത്രീയമായ ആസൂത്രണത്തിലുമാണ് അവർ വിശ്വസിച്ചിരുന്നത്. വെറുമൊരു പ്രാകൃത ഗോത്ര സംസ്കാരമല്ല, മറിച്ച് ആധുനിക എൻജിനീയറിങ്ങിനെപ്പോലും വെല്ലുന്ന സാങ്കേതിക വിദ്യകൾ കൈമുതലായുള്ള ഒരു സമൂഹമായിരുന്നു അതെന്ന് അവരുടെ ഓരോ നിർമ്മിതിയും തെളിയിക്കുന്നു.

ഇന്ന് പാക്കിസ്ഥാനിലും വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ ഇന്ത്യയിലുമായി വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന ആയിരത്തിലധികം കേന്ദ്രങ്ങളിൽ നിന്നായി ഒട്ടേറെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. ധോലവിര, ലോഥൽ, കാളിബംഗൻ, രാഖിഗർഹി എന്നിവ അവയിൽ ചില പ്രധാനപ്പെട്ട നഗരങ്ങളാണ്. ഈ നഗരങ്ങളിലെല്ലാം കാണാൻ സാധിക്കുന്ന പൊതുവായ സവിശേഷത അവരുടെ ഉന്നതമായ നഗരാസൂത്രണവും നിഗൂഢമായ ലിപി സമ്പ്രദായവുമാണ്.

നൂറ്റാണ്ടുകൾ പിന്നിട്ടിട്ടും ഇന്നും പൂർണ്ണമായി വായിച്ചെടുക്കാൻ കഴിയാത്ത ആ ലിപിയും, അക്കാലത്തെ അത്ഭുതകരമായ എൻജിനീയറിങ് മികവും ചരിത്രകാരന്മാരെ ഒരുപോലെ വിസ്മയിപ്പിക്കുന്നു.

പുരാതന എൻജിനീയറിങ്ങിന്റെ ഉന്നതി

ഹരപ്പൻ നഗരങ്ങളിൽ കാൽക്കുത്തുമ്പോൾ ഏതൊരാളെയും അത്ഭുതപ്പെടുത്തുന്നത് അവയുടെ കൃത്യമായ നഗര രൂപകൽപ്പനയാണ്. ആധുനിക നഗരങ്ങളായ ന്യൂയോർക്കോ ചണ്ഡിഗഢോ രൂപകൽപ്പന ചെയ്തതുപോലെ, തികച്ചും ശാസ്ത്രീയമായ ‘ഗ്രിഡ് സമ്പ്രദായം’ (Grid System) അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് മൊഹെഞ്ചൊദാരോയും ഹരപ്പയും നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.

തെരുവുകൾ കൃത്യമായി വടക്ക്-തെക്ക്, കിഴക്ക്-പടിഞ്ഞാറ് ദിശകളിൽ ഒമ്പത് ഡിഗ്രി കോണളവിൽ (Right Angles) പരസ്പരം മുറിച്ചുകടക്കുന്നു. ഇത് നഗരത്തിനുള്ളിൽ കാറ്റിന്റെ സ്വാഭാവിക സഞ്ചാരം സുഗമമാക്കാനും തെരുവുകൾ സ്വയം ശുചീകരിക്കപ്പെടാനും സഹായിച്ചിരുന്നു.

വീടുകളുടെ നിർമ്മാണത്തിൽ പുലർത്തിയ ജ്യാമിതീയ കൃത്യത മറ്റൊരു അത്ഭുതമാണ്. എല്ലാ നഗരങ്ങളിലും നിർമ്മാണത്തിന് ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന ഇഷ്ടികകൾക്ക് കൃത്യമായ ഒരു അളവുണ്ടായിരുന്നു. നീളം, വീതി, ഉയരം എന്നിവ 4:2:1 എന്ന കൃത്യമായ അനുപാതത്തിലായിരുന്നു നിർമ്മിച്ചിരുന്നത്. ആയിരക്കണക്കിന് കിലോമീറ്ററുകൾ അകലെ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന വ്യത്യസ്ത ഹരപ്പൻ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ പോലും ഇതേ അളവിലുള്ള ചുട്ട ഇഷ്ടികകൾ തന്നെയാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത് എന്നത് അന്നത്തെ മാനകീകരണത്തിന്റെ (Standardization) സാക്ഷ്യപത്രമാണ്.

നഗരങ്ങളെ പ്രധാനമായും രണ്ടായി തിരിച്ചിരുന്നു: ഉയർന്ന പ്രദേശത്തുള്ള ‘കോട്ട’ അല്ലെങ്കിൽ ‘സിറ്റാഡൽ’ (Citadel), താഴ്ന്ന പ്രദേശത്തുള്ള പൊതുജനവാസ മേഖല (Lower Town). ഭരണാധികാരികളും പൂജാരിമാരും പൊതുചടങ്ങുകളും നടന്നിരുന്നത് സിറ്റാഡലിലായിരുന്നുവെങ്കിൽ, സാധാരണ ജനങ്ങൾ വസിച്ചിരുന്നത് താഴത്തെ നഗരത്തിലായിരുന്നു. വീടുകൾക്ക് ഒന്നിലധികം നിലകളുണ്ടായിരുന്നുവെന്നും, തെരുവിലേക്ക് വാതിലുകൾ തുറക്കാതെ പ്രധാന പാതയിലെ പൊടിയും ശബ്ദവും ഒഴിവാക്കാൻ വശങ്ങളിലെ ചെറിയ വഴിയിലേക്ക് വാതിലുകൾ വയ്ക്കാൻ അവർ ശ്രദ്ധിച്ചിരുന്നുവെന്നും കാണുമ്പോൾ അവരുടെ ജീവിതസൗകര്യ ബോധം വ്യക്തമാകുന്നു.

അതിശയപ്പിക്കുന്ന മലിനജല നിഷ്കാസന സംവിധാനം

സിന്ധൂനദീതട സംസ്കാരത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സംഭാവന എന്താണെന്ന് ചോദിച്ചാൽ, ലോകത്തിലെ തന്നെ ആദ്യത്തെ സുസംഘടിതമായ ഭൂഗർഭ മലിനജല നിഷ്കാസന സംവിധാനമാണ് (Subterranean Drainage System) എന്ന് പറയേണ്ടിവരും. ഇന്നത്തെ പല പ്രമുഖ നഗരങ്ങളിലും കാണാൻ കഴിയാത്തത്ര ശാസ്ത്രീയമായ ശുചിത്വ പരിപാലനമാണ് ബി.സി.ഇ 2500-ൽ അവർ നടപ്പിലാക്കിയത്. ഓരോ വീട്ടിലെയും കുളിമുറികളിൽ നിന്നും കക്കൂസുകളിൽ നിന്നും ഉള്ള മലിനജലം ചെറിയ ചാലുകൾ വഴി തെരുവിലെ പ്രധാന ഓടകളിലേക്ക് ഒഴുകിയെത്തിയിരുന്നു.

തെരുവുകളിലെ ഈ പ്രധാന അഴുക്കുചാലുകൾ ചുട്ട ഇഷ്ടികകളും കൂറ്റൻ കൽഫലകങ്ങളും കൊണ്ട് പൂർണ്ണമായി മൂടപ്പെട്ടിരുന്നു. ഇവ കൃത്യമായ ഇടവേളകളിൽ വൃത്തിയാക്കാനായി പ്രത്യേക ‘മാൻഹോളുകൾ’ (Manholes) സജ്ജീകരിച്ചിരുന്നു. മാലിന്യങ്ങളിലെ കട്ടി കൂടിയ ഭാഗങ്ങൾ അടിഞ്ഞുകൂടാനായി പ്രത്യേക സോക്-പിറ്റുകളും (Soak Pits) അവയിൽ അടങ്ങിയിരുന്നു. മഴവെള്ളവും ഗാർഹിക മലിനജലവും വേർതിരിച്ച് ഒഴുക്കിക്കളയാനുള്ള വിദ്യ പോലും അവർക്ക് വശമായിരുന്നു.

പൊതുജനാരോഗ്യത്തിനും വ്യക്തിശുചിത്വത്തിനും അവർ നൽകിയ പ്രാധാന്യമാണ് ഇതിലൂടെ വ്യക്തമാകുന്നത്. റോമാക്കാർ തങ്ങളുടെ വിഖ്യാതമായ അക്വാഡക്റ്റുകൾ നിർമ്മിക്കുന്നതിനും ആയിരം വർഷങ്ങൾക്ക് മുൻപാണ് സിന്ധൂനദീതടവാസികൾ ഈ ശുചിത്വ വിപ്ലവം സൃഷ്ടിച്ചത്. നഗരവാസികളുടെ ആരോഗ്യ സംരക്ഷണത്തിൽ തദ്ദേശ സ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങൾ പുലർത്തിയ ജാഗ്രത അക്കാലത്ത് ലോകത്ത് മറ്റെവിടെയും കാണാൻ കഴിയില്ല.

സാമൂഹിക ജീവിതത്തിന്റെ കലവറ

മൊഹെഞ്ചൊദാരോയിൽ നിന്ന് കണ്ടെടുത്ത ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായ നിർമ്മിതിയാണ് ‘മഹത്തായ സ്നാനഘട്ടം’ (The Great Bath). തികച്ചും ഒരു ആധുനിക നീന്തൽക്കുളത്തിന് സമാനമായി നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ ഘടന അക്കാലത്തെ വാട്ടർപ്രൂഫിങ് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉത്തമോദാഹരണമാണ്. പൂളിന്റെ അടിത്തട്ടിൽ നിന്നും വശങ്ങളിൽ നിന്നും വെള്ളം പുറത്തേക്ക് ചോർന്നുപോകാതിരിക്കാൻ ബിറ്റുമിൻ (Natural Tar/Bitumen) ഉപയോഗിച്ചാണ് ഇഷ്ടികകൾക്കിടയിലെ വിടവുകൾ അടച്ചിരുന്നത്.

ഈ സ്നാനഘട്ടത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങാൻ വടക്ക് നിന്നും തെക്ക് നിന്നും പടവുകളുണ്ടായിരുന്നു. അതിനുചുറ്റും വസ്ത്രം മാറാനുള്ള ചെറിയ മുറികളും, വെള്ളം നിറയ്ക്കാനായി വൻകിട കിണറുകളും, ഉപയോഗിച്ച വെള്ളം പുറന്തള്ളാനുള്ള കൂറ്റൻ ഡ്രെയിനേജ് സംവിധാനവും ഉണ്ടായിരുന്നു. ഇത് വെറുമൊരു വിനോദ കേന്ദ്രമായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് മതപരമായോ സാമൂഹികപരമായോ ഉള്ള വിശുദ്ധ സ്നാനങ്ങൾക്കായി ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന പൊതു ഇടമായിരുന്നു എന്ന് ചരിത്രകാരന്മാർ കരുതുന്നു.

ഇതിനുപുറമേ, വിത്തുകളും ധാന്യങ്ങളും കേടുപാടുകൾ കൂടാതെ വർഷങ്ങളോളം സൂക്ഷിച്ചുവെക്കാൻ പോന്ന കൂറ്റൻ ‘ധാന്യപ്പുരകൾ’ (Granaries) ഹരപ്പയിലും മൊഹെഞ്ചൊദാരോയിലും കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. വായുസഞ്ചാരം ഉറപ്പാക്കാനും ഈർപ്പം തട്ടാതിരിക്കാനും പ്രത്യേക തരത്തിലാണ് ഇവ രൂപകൽപ്പന ചെയ്തിരുന്നത്. അടിയന്തര ഘട്ടങ്ങളിൽ ഉപയോഗിക്കാനും കച്ചവട ആവശ്യങ്ങൾക്കുമായി ധാന്യങ്ങൾ ശേഖരിച്ചുവെക്കുന്ന വികസിത സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയാണ് ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.

വായിച്ചെടുക്കാനാവാത്ത ഭൂതകാലത്തിന്റെ മുദ്രകൾ

സിന്ധൂനദീതട സംസ്കാരത്തിന്റെ എൻജിനീയറിങ് മികവ് നമ്മെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തുമ്പോൾ, അവരുടെ ലിപി നമ്മെ ഒരു വലിയ നിഗൂഢതയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. ഉദ്ഖനനങ്ങളിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച ആയിരക്കണക്കിന് സ്റ്റീറ്റൈറ്റ് (Steatite) മുദ്രകളിലും തുണ്ടുകളിലും കളിമൺ പാത്രങ്ങളിലും ചെമ്പുഫലകങ്ങളിലുമായി അയ്യായിരത്തിലധികം ലിഖിതങ്ങൾ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ഇന്നും ഈ ‘ഹരപ്പൻ ലിപി’ (Indus Script) എന്താണ് എന്ന് കൃത്യമായി വായിച്ചെടുക്കാൻ ഭാഷാശാസ്ത്രജ്ഞർക്ക് കഴിഞ്ഞിട്ടില്ല.

ഈ ലിപിയിൽ പ്രധാനമായും ചിഹ്നങ്ങളും മൃഗങ്ങളുടെ രൂപങ്ങളുമാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. കാള, ആന, പലിശയുള്ള കടുവ, റൈനോസറസ്, കൂടാതെ നിഗൂഢമായ ഒരു ഒറ്റക്കൊമ്പൻ മൃഗം (Unicorn) എന്നിവയുടെ ചിത്രങ്ങൾ ഈ മുദ്രകളിൽ ധാരാളമായി കാണാം. ഇവ വെറുമൊരു ചിത്രകലയല്ല, മറിച്ച് ഓരോ ചിഹ്നത്തിനും കൃത്യമായ ശബ്ദമോ ആശയമോ ഉണ്ടായിരുന്നു എന്നാണ് കരുതപ്പെടുന്നത്.

ഹരപ്പൻ ലിപിയെക്കുറിച്ചുള്ള ചില പ്രധാന സവിശേഷതകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്:

• ഇതൊരു ലോഗോ-സില്ലാബിക് (Logo-Syllabic) ലിപിയാണ്. അതായത്, ഓരോ ചിഹ്നവും ഒരു വാക്കിനെയോ ഒരു അക്ഷരത്തെയോ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു.
• എഴുത്തുരീതി വലത്തുനിന്ന് ഇടത്തോട്ടാണ് (Right to Left). എന്നാൽ ചില നീളമേറിയ ഫലകങ്ങളിൽ ആദ്യ വരി വലത്തുനിന്ന് ഇടത്തോട്ടും അടുത്ത വരി ഇടത്തുനിന്ന് വലത്തോട്ടും (Boustrophedon) എഴുതിയിരിക്കുന്നു.
• ഇതുവരെ കണ്ടെത്തപ്പെട്ടതിൽ വച്ച് ഏറ്റവും നീളമേറിയ ലിഖിതത്തിൽ വെറും 27 ചിഹ്നങ്ങൾ മാത്രമാണുള്ളത്. മിക്ക ലിഖിതങ്ങളും 4 അല്ലെങ്കിൽ 5 ചിഹ്നങ്ങൾ മാത്രമുള്ളവയാണ്.

എന്തുകൊണ്ട് സിന്ധൂ ലിപി ഇന്നും വായിച്ചെടുക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല?

ഈജിപ്ഷ്യൻ ഹൈറോഗ്ലിഫിക്സ് വായിച്ചെടുക്കാൻ സഹായിച്ച ‘റൊസെറ്റ സ്റ്റോൺ’ (Rosetta Stone) പോലെയോ, മെസൊപ്പൊട്ടേമിയൻ ക്യൂണിഫോം വായിക്കാൻ സഹായിച്ച ബെഹിസ്റ്റുൻ ലിഖിതം പോലെയോ ഒരു ദ്വിഭാഷാ ഫലകം (Bilingual text) സിന്ധൂ സംസ്കാരത്തിൽ നിന്ന് ഇതുവരെ ലഭിച്ചിട്ടില്ല എന്നതാണ് ഏറ്റവും വലിയ വെല്ലുവിളി. അറിയാവുന്ന ഒരു ഭാഷയും അറിയാത്ത ഹരപ്പൻ ഭാഷയും ഒന്നിച്ച് എഴുതിയ ഒരു രേഖ ലഭിച്ചാൽ മാത്രമേ ഇതിന്റെ രഹസ്യം പൂർണ്ണമായി പുറത്തുവരൂ.

മറ്റൊരു പ്രധാന പ്രശ്നം ലിഖിതങ്ങളുടെ ദൈർഘ്യക്കുറവാണ്. വലിയ കൽഫലകങ്ങളിലോ ചുമരുകളിലോ ഉള്ള നീണ്ട ചരിത്രരേഖകൾ ലഭിക്കാത്തതിനാൽ ഭാഷാപരമായ ഘടന വിശകലനം ചെയ്യുന്നത് അതീവ ദുഷ്കരമാണ്. പല പ്രമുഖ ഭാഷാശാസ്ത്രജ്ഞരും കമ്പ്യൂട്ടർ അൽഗോരിതങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് ഈ ചിഹ്നങ്ങളുടെ പാറ്റേൺ പഠിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും വ്യക്തമായ ഒരു നിഗമനത്തിലെത്താൻ സാധിച്ചിട്ടില്ല.

ഈ ലിപി ഏത് ഭാഷാ കുടുംബത്തിൽപ്പെട്ടതാണ് എന്നതിനെച്ചൊല്ലിയും തർക്കങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു. ഫിന്നിഷ് പണ്ഡിതനായ അസ്കോ പർപ്പോളയെപ്പോലുള്ള ഗവേഷകർ ഇത് പ്രോട്ടോ-ദ്രാവിഡ (Proto-Dravidian) ഭാഷയാണെന്ന് വാദിക്കുമ്പോൾ, മറ്റു ചിലർ ഇത് ഇൻഡോ-ആര്യൻ ഭാഷയാണെന്നും വേറെ ചിലർ ഇത് തികച്ചും സ്വതന്ത്രമായ ഒരു ഭാഷാ കുടുംബമാണെന്നും അവകാശപ്പെടുന്നു. സിന്ധൂ ലിപിയുടെ ചുരുളഴിയുന്ന ദിവസം പുരാതന ഭാരത ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയൊരു അധ്യായമായിരിക്കും ലോകത്തിനുമുന്നിൽ തുറക്കപ്പെടുക.

ആയുധങ്ങളുടെയും രാജാക്കന്മാരുടെയും അസാന്നിധ്യം

ലോകത്തിലെ മറ്റ് പ്രധാന വെങ്കലയുഗ സംസ്കാരങ്ങളിൽ നിന്നെല്ലാം സിന്ധൂ സംസ്കാരത്തെ വേറിട്ടുനിർത്തുന്നത് അവരുടെ സമാധാനപരമായ ജീവിതരീതിയാണ്. ഖനനം ചെയ്ത പ്രദേശങ്ങളിൽ നിന്നൊന്നും ആക്രമണങ്ങൾക്കായുള്ള വലിയ ആയുധ ശേഖരങ്ങളോ, വൻകിട സൈനിക ബാരക്കുകളോ കണ്ടെത്തിയിട്ടില്ല. വാളുകളോ കവചങ്ങളോ അവിടെ അത്യപൂർവ്വമായിരുന്നു. നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട ചെറിയ ആയുധങ്ങൾ പോലും പ്രധാനമായും വേട്ടയാടലിനും പ്രതിരോധത്തിനുമായി ഉപയോഗിച്ചവയായിരുന്നു.

അതുപോലെ തന്നെ ഒരു പ്രത്യേക രാജാവിന്റെയോ ചക്രവർത്തിയുടെയോ സാന്നിധ്യം വിളിച്ചോതുന്ന കൂറ്റൻ പ്രതിമകളോ സ്മാരകങ്ങളോ കൊട്ടാരങ്ങളോ അവിടെയില്ല. ‘പുരോഹിത രാജാവ്’ (Priest-King) എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ചെറിയ പ്രതിമ മൊഹെഞ്ചൊദാരോയിൽ നിന്ന് ലഭിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, അദ്ദേഹം ഒരു സാർവത്രിക ഭരണാധികാരിയായിരുന്നു എന്ന് തെളിയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. അധികാരം ഒരു വ്യക്തിയിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നതിന് പകരം കച്ചവടക്കാരുടെയും വ്യാപാരികളുടെയും ഒരു കൂട്ടായ്മയായിരിക്കാം ഭരണം നടത്തിയിരുന്നത് എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.

സാധാരണ ജനങ്ങളുടെ ജീവിതനിലവാരം ഉയർന്നതായിരുന്നു. തുല്യതയിലധിഷ്ഠിതമായ ഒരു സാമൂഹിക ഘടനയാണ് അവിടെ നിലനിന്നിരുന്നത്. വസ്ത്രധാരണം, ആഭരണങ്ങൾ, പാത്രങ്ങൾ എന്നിവയിലെല്ലാം അവർ പുലർത്തിയ കലാവിരുത് ഉന്നതമായിരുന്നു. ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളുമായി, പ്രത്യേകിച്ച് മെസൊപ്പൊട്ടേമിയയുമായി (അവർ മെലൂഹ എന്ന് വിളിച്ചിരുന്ന പ്രദേശം) സമുദ്രമാർഗ്ഗവും കരമാർഗ്ഗവും അവർ വിപുലമായ വാണിജ്യബന്ധങ്ങൾ പുലർത്തിയിരുന്നു.

തകർച്ചയോ അതോ പരിണാമമോ? ഈ മഹാനഗരങ്ങൾ എങ്ങോട്ട് മറഞ്ഞു?

ബി.സി.ഇ 1900-ഓടെ സിന്ധൂനദീതടത്തിലെ പ്രതാപികളായ ഈ നഗരങ്ങൾ തകർച്ചയിലേക്ക് കൂപ്പുകുത്താൻ തുടങ്ങി. വളരെക്കാലം വിദേശ ആക്രമണങ്ങളാണ് ഇതിന് കാരണമെന്ന് കരുതിയിരുന്നെങ്കിലും (ആര്യന്മാരുടെ ആക്രമണ സിദ്ധാന്തം), ആധുനിക പുരാവസ്തു ശാസ്ത്രവും ശാസ്ത്രീയ പരിശോധനകളും ഈ വാദത്തെ പൂർണ്ണമായി തള്ളിക്കളയുന്നു. ഭീകരമായ യുദ്ധങ്ങളുടെയോ വലിയ കൂട്ടക്കൊലകളുടെയോ തെളിവുകൾ അവിടെ കാണാനില്ല.

പകരം, വില്ലനായത് പ്രകൃതിയും കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനവുമാണ്. സംസ്കാരത്തിന്റെ ജീവനാഡിയായിരുന്ന സരസ്വതി/ഘഗ്ഗർ-ഹക്ര നദി വറ്റി വരണ്ടതും, മൺസൂൺ മഴയുടെ ദിശയിലുണ്ടായ മാറ്റങ്ങളും കൃഷിയെ സാരമായി ബാധിച്ചു. അടിക്കടിയുണ്ടായ വെള്ളപ്പൊക്കങ്ങളും സിന്ധൂ നദിയുടെ ഗതിമാറ്റവും നഗരങ്ങളുടെ നിലനിൽപ്പ് അപകടത്തിലാക്കി. ഇതോടെ ജനങ്ങൾ പട്ടിണിയിലാവുകയും നഗരങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കാൻ നിർബന്ധിതരാവുകയും ചെയ്തു.

ഇതൊരു പെട്ടെന്നുള്ള തകർച്ചയായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് ദീർഘകാലം കൊണ്ട് സംഭവിച്ച ഒരു പരിണാമമായിരുന്നു. ജനങ്ങൾ കിഴക്കോട്ടും തെക്കോട്ടും (ഗംഗാ സമതലങ്ങളിലേക്കും ദക്ഷിണേന്ത്യയിലേക്കും) കുടിയേറിപ്പാർത്തു. നഗരസങ്കല്പങ്ങൾ കൈവിട്ട് അവർ ഗ്രാമീണ കർഷക സമൂഹങ്ങളായി മാറി. അതായത് സിന്ധൂ സംസ്കാരം പൂർണ്ണമായി നശിച്ചുപോയതല്ല, മറിച്ച് നമ്മുടെ സംസ്‌കാരത്തിന്റെ അടിത്തട്ടുകളിലേക്ക് അത് അലിഞ്ഞുചേരുകയാണ് ഉണ്ടായത്.

ആധുനിക നഗരാസൂത്രണത്തിന് സിന്ധൂ സംസ്കാരം നൽകുന്ന പാഠങ്ങൾ

അയ്യായിരം വർഷങ്ങൾക്ക് മുൻപ് ജീവിച്ചിരുന്ന ആ മനുഷ്യർ നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നത് പരിസ്ഥിതിക്കിണങ്ങിയ ശാസ്ത്രീയമായ ജീവിതരീതിയാണ്. ഇന്നത്തെ വൻനഗരങ്ങൾ നേരിയ മഴപെയ്യുമ്പോൾ തന്നെ വെള്ളക്കെട്ടിലാവുകയും മലിനജല ശൃംഖലകൾ അടിയറവ് പറയുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, ഹരപ്പൻ നഗരങ്ങളിലെ ഓടകൾ പ്രകൃതിദുരന്തങ്ങളെപ്പോലും അതിജീവിക്കാൻ പോന്നതായിരുന്നു.

റീസൈക്ലിങ്, ശുചിത്വ പരിപാലനം, വികേന്ദ്രീകൃത ഭരണം, അന്താരാഷ്ട്ര വ്യാപാരം എന്നിവയിലെല്ലാം അവർ കൈവരിച്ച നേട്ടങ്ങൾ ഇന്നും പ്രസക്തമാണ്. യുദ്ധങ്ങൾക്കും രക്തചൊരിച്ചിലുകൾക്കും പകരം വ്യാപാരത്തിലും സുസ്ഥിര വികസനത്തിലും ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ ഒരു സംസ്കാരത്തിന് എത്രത്തോളം ഉയരങ്ങളിൽ എത്താം എന്നതിന്റെ ഉത്തമ ഉദാഹരണമാണ് സിന്ധൂനദീതട നഗരങ്ങൾ.

നമ്മുടെ ഭൂതകാലത്തിന്റെ ഈ മഹത്തായ ഏട് ഇന്നും പുരാവസ്തു ഗവേഷകർക്ക് ഒരു വലിയ പാഠപുസ്തകമാണ്. അവിശിഷ്ടമായ അവരുടെ ലിപി എന്നെങ്കിലും വായിച്ചെടുക്കപ്പെടുമ്പോൾ, അത് ഇന്ത്യയുടെ മാത്രമല്ല, മുഴു മനുഷ്യരാശിയുടെയും പ്രാചീന ചരിത്രത്തിൽ പുതിയൊരു വെളിച്ചം വീശും എന്നതിൽ സംശയമില്ല.

അറിവ് പരിശോധിക്കാം (Test Your Knowledge)

1. സിന്ധൂനദീതടവാസികൾ കെട്ടിട നിർമ്മാണത്തിന് ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന ചുട്ട ഇഷ്ടികകളുടെ അളവുകളുടെ അനുപാതം എന്തായിരുന്നു?

ഉത്തരം കാണുക (Show Answer)

ഇഷ്ടികകളുടെ നീളം, വീതി, ഉയരം എന്നിവ 4:2:1 എന്ന കൃത്യമായ അനുപാതത്തിലായിരുന്നു.

2. മൊഹെഞ്ചൊദാരോയിലെ ‘മഹത്തായ സ്നാനഘട്ടത്തിൽ’ വെള്ളം പുറത്തേക്ക് ചോർന്നുപോകാതിരിക്കാൻ ഉപയോഗിച്ച പ്രകൃതിദത്ത പദാർത്ഥം ഏതായിരുന്നു?

ഉത്തരം കാണുക (Show Answer)

ബിറ്റുമിൻ (Natural Bitumen / Tar) ആണ് വാട്ടർപ്രൂഫിങ്ങിനായി ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.

3. സിന്ധൂ ലിപിയിൽ എഴുത്ത് ഏത് ദിശയിലേക്കാണ് നടത്തിയിരുന്നത്?

ഉത്തരം കാണുക (Show Answer)

വലത്തുനിന്ന് ഇടത്തോട്ടാണ് (Right to Left) പ്രധാനമായും എഴുതിയിരുന്നത്. ചില നീളമുള്ള വരികളിൽ ബൂസ്ട്രോഫെഡൻ (Boustrophedon) രീതിയും ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു.