മൺസൂൺ: ഇന്ത്യയുടെ ഹൃദയമിടിപ്പും ജീവനാഡിയും
മൺസൂൺ: ഇന്ത്യയുടെ ഹൃദയമിടിപ്പും ജീവനാഡിയും
ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണവും സവിശേഷവുമായ കാലാവസ്ഥാ പ്രതിഭാസങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് ഇന്ത്യൻ മൺസൂൺ. ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്രം, സംസ്കാരം, ചരിത്രം, എല്ലാറ്റിനുമുപരിയായി സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ എന്നിവ രൂപപ്പെടുത്തുന്നതിൽ മൺസൂൺ വഹിക്കുന്ന പങ്ക് സമാനതകളില്ലാത്തതാണ്. ഭാരതത്തിലെ കോടിക്കണക്കിന് വരുന്ന ജനങ്ങളുടെ ജീവനാഡിയാണ് ഈ പെയ്യുന്ന മഴ. കാർഷിക സമൃദ്ധിയുടെ ഉത്സവകാലം മുതൽ പ്രകൃതിക്ഷോഭത്തിന്റെ ദുരന്തമുഖങ്ങൾ വരെ മൺസൂൺ രാജ്യത്തിന് സമ്മാനിക്കാറുണ്ട്. ഇന്ത്യയുടെ യഥാർത്ഥ ‘ധനമന്ത്രി’ എന്ന് പലപ്പോഴും വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന മൺസൂണിന്റെ ശാസ്ത്രം, ചരിത്രം, കാർഷിക-സാമ്പത്തിക സ്വാധീനം, കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം സൃഷ്ടിക്കുന്ന വെല്ലുവിളികൾ എന്നിവ വിശദമായി പരിശോധിക്കുന്ന ഒരു സമഗ്ര അവലോകനമാണിത്.
മൺസൂൺ: പേരിന് പിന്നിലെ ചരിത്രവും ശാസ്ത്രവും
‘മൺസൂൺ’ (Monsoon) എന്ന പദം രൂപപ്പെട്ടത് ‘ഋതു’ അല്ലെങ്കിൽ ‘കാലം’ എന്നർത്ഥം വരുന്ന ‘മൗസിം’ (Mawsim) എന്ന അറബി പദത്തിൽ നിന്നാണ്. നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് മുൻപ് അറബിക്കടലിലൂടെ വ്യാപാരം നടത്തിയിരുന്ന അറബി നാവികരാണ് ഈ പദം ആദ്യമായി ഉപയോഗിച്ചത്. വർഷത്തിൽ കൃത്യമായ ഇടവേളകളിൽ കാറ്റിന്റെ ഗതി പൂർണ്ണമായും മാറുന്ന പ്രതിഭാസത്തെ അവർ നിരീക്ഷിച്ചു.
ഭൂമിയുടെയും സമുദ്രത്തിന്റെയും ഉപരിതലങ്ങൾ ചൂടാകുന്നതിലുണ്ടാകുന്ന വ്യത്യാസമാണ് മൺസൂണിന് പിന്നിലെ അടിസ്ഥാന ശാസ്ത്രം. വേനൽക്കാലത്ത് ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിലെ കരഭാഗം സമുദ്രത്തേക്കാൾ വളരെ വേഗത്തിൽ ചൂടാകുന്നു. ഇത് കരയ്ക്ക് മുകളിൽ ഒരു കുറഞ്ഞ അന്തരീക്ഷ മർദ്ദം (Low Pressure Zone) രൂപപ്പെടാൻ കാരണമാകുന്നു. അതേസമയം, ചുറ്റുമുള്ള ഇന്ത്യൻ മഹാസമുദ്രത്തിലും അറബിക്കടലിലും താപനില കുറവായതിനാൽ അവിടെ ഉയർന്ന അന്തരീക്ഷ മർദ്ദം (High Pressure Zone) നിലനിൽക്കും. വായു എപ്പോഴും ഉയർന്ന മർദ്ദമുള്ള പ്രദേശത്തുനിന്ന് കുറഞ്ഞ മർദ്ദമുള്ള പ്രദേശത്തേക്ക് സഞ്ചരിക്കുന്നതിനാൽ, സമുദ്രത്തിലെ ഈർപ്പമുള്ള കാറ്റ് ഇന്ത്യൻ കരഭാഗത്തേക്ക് വീശിയടിക്കുന്നു. ഈ കാറ്റാണ് ഇന്ത്യയിൽ കനത്ത മഴ പെയ്യിക്കുന്നത്.
ഇന്ത്യയിലെ രണ്ട് പ്രധാന മൺസൂൺ കാലങ്ങൾ
ഇന്ത്യയിൽ രണ്ട് തരം മൺസൂൺ കാലങ്ങളാണ് അനുഭവപ്പെടാറുള്ളത്. രാജ്യത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത സമയങ്ങളിലാണ് ഇവ മഴ എത്തിക്കുന്നത്.
| മൺസൂൺ തരം | കാലയളവ് | പ്രധാനമായും ബാധിക്കുന്ന പ്രദേശങ്ങൾ | സ്വഭാവം |
| തെക്കുപടിഞ്ഞാറൻ മൺസൂൺ | ജൂൺ – സെപ്റ്റംബർ | ഇന്ത്യയുടെ ഭൂരിഭാഗം പ്രദേശങ്ങളും (ഏകദേശം 80% മഴ) | ഈർപ്പമുള്ളത്, കനത്ത മഴ, പടിഞ്ഞാറൻ കാറ്റ് |
| വടക്കുകിഴക്കൻ മൺസൂൺ | ഒക്ടോബർ – ഡിസംബർ | തമിഴ്നാട്, ആന്ധ്രാപ്രദേശ്, കേരളം, കർണാടക | വരണ്ട കാറ്റ്, തമിഴ്നാട്ടിൽ കനത്ത മഴ |
തെക്കുപടിഞ്ഞാറൻ മൺസൂണിന്റെ പ്രയാണം (ഇടവപ്പാതി)
ഇന്ത്യയുടെ ഔദ്യോഗിക മൺസൂൺ കാലം തെക്കുപടിഞ്ഞാറൻ മൺസൂണാണ്. കേരളത്തിൽ ഇത് ‘ഇടവപ്പാതി’ എന്നറിയപ്പെടുന്നു. സാധാരണയായി ജൂൺ ഒന്നിനോട് അടുത്ത് കേരള തീരത്താണ് ഈ മൺസൂൺ ആദ്യമായി എത്തുന്നത്. തുടർന്ന് ഇത് രണ്ട് ശാഖകളായി തിരിഞ്ഞ് ഇന്ത്യയിലുടനീളം വ്യാപിക്കുന്നു.
1. അറബിക്കടൽ ശാഖ (Arabian Sea Branch)
കേരള തീരത്ത് തട്ടിയ ശേഷം മൺസൂൺ കാറ്റിന്റെ ഒരു ഭാഗം അറബിക്കടലിലൂടെ വടക്കോട്ട് സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഇത് പശ്ചിമഘട്ട മലനിരകളിൽ (Western Ghats) തട്ടി തടയപ്പെടുകയും കേരളം, കർണാടക, ഗോവ, മഹാരാഷ്ട്ര എന്നീ സംസ്ഥാനങ്ങളുടെ തീരപ്രദേശങ്ങളിൽ അതിശക്തമായ മഴ നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. പശ്ചിമഘട്ടം കടന്നുപോകുന്ന കാറ്റിൽ ഈർപ്പം കുറവായതിനാൽ ഇതിന്റെ കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളായ ഡെക്കാൻ പീഠഭൂമിയിൽ മഴ താരതമ്യേന കുറവായിരിക്കും (Rain shadow region).
2. ബംഗാൾ ഉൾക്കടൽ ശാഖ (Bay of Bengal Branch)
രണ്ടാമത്തെ ശാഖ ബംഗാൾ ഉൾക്കടലിലൂടെ സഞ്ചരിച്ച് ഇന്ത്യയുടെ വടക്കുകിഴക്കൻ സംസ്ഥാനങ്ങളിലേക്കും ബംഗ്ലാദേശിലേക്കും പ്രവേശിക്കുന്നു. ഇവിടെയുള്ള ഖാസി, ജയന്തിയ മലനിരകളിൽ തട്ടി നിൽക്കുന്ന ഈ കാറ്റ് ലോകത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ മഴ ലഭിക്കുന്ന പ്രദേശങ്ങളായ മൗസിൻറാം (Mawsynram), ചിറാപുഞ്ചി എന്നിവിടങ്ങളിൽ കനത്ത മഴ പെയ്യിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഈ കാറ്റ് ഹിമാലയ പർവ്വതനിരകളിൽ തട്ടി പടിഞ്ഞാറോട്ട് തിരിഞ്ഞ് ഗംഗാ സമതലങ്ങളിലൂടെ ഉത്തരേന്ത്യൻ സംസ്ഥാനങ്ങളിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു.
ജൂലൈ പകുതിയോടെ ഈ രണ്ട് ശാഖകളും ഉത്തരേന്ത്യയ്ക്ക് മുകളിൽ വെച്ച് ഒന്നിക്കുകയും രാജ്യം മുഴുവൻ മൺസൂണിന്റെ പിടിയിലാവുകയും ചെയ്യുന്നു.
വടക്കുകിഴക്കൻ മൺസൂൺ (തുലാവർഷം)
സെപ്റ്റംബർ മാസത്തോടെ കരഭാഗം തണുക്കുകയും സമുദ്രം ചൂടാവുകയും ചെയ്യുന്നതോടെ കാറ്റിന്റെ ഗതി മാറുന്നു. ഇന്ത്യയുടെ വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്ന് മൺസൂൺ പിൻവാങ്ങാൻ തുടങ്ങും (Retreating Monsoon). ഒക്ടോബർ മാസത്തോടെ കാറ്റ് വടക്കുകിഴക്കൻ ദിശയിൽ നിന്ന് തെക്കോട്ട് വീശാൻ ആരംഭിക്കുന്നു.
കരയിലൂടെ വീശുന്നതിനാൽ ഈ കാറ്റ് പൊതുവെ വരണ്ടതാണെങ്കിലും, ബംഗാൾ ഉൾക്കടലിന് മുകളിലൂടെ കടന്നുപോകുമ്പോൾ ഇത് ഈർപ്പം ശേഖരിക്കുന്നു. ഈ കാറ്റ് തമിഴ്നാട് തീരത്തും (കോറമാണ്ഡൽ തീരം), ആന്ധ്രാപ്രദേശിന്റെ തെക്കൻ ഭാഗങ്ങളിലും, കേരളത്തിലും കനത്ത മഴ നൽകുന്നു. കേരളത്തിൽ ഇത് ‘തുലാവർഷം’ എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. ഉച്ചയ്ക്ക് ശേഷമുള്ള ഇടിമിന്നലോട് കൂടിയ മഴയാണ് തുലാവർഷത്തിന്റെ പ്രധാന സവിശേഷത.
ഇന്ത്യൻ കാർഷിക മേഖലയും മൺസൂണും: ഒരു അവിഭാജ്യ ബന്ധം
ഇന്ത്യയിലെ ജനസംഖ്യയുടെ പകുതിയിലധികവും തങ്ങളുടെ ഉപജീവനത്തിനായി കൃഷിയെയാണ് ആശ്രയിക്കുന്നത്. രാജ്യത്തെ ആകെ കൃഷിഭൂമിയുടെ പണക്കാരായ ചുരുക്കം ചില ഭാഗങ്ങളിലൊഴികെ, ബാക്കി 50 ശതമാനത്തിലധികം പ്രദേശങ്ങളിലും കൃത്രിമ ജലസേചന സൗകര്യങ്ങളില്ല. അവർ പൂർണ്ണമായും മൺസൂൺ മഴയെയാണ് ആശ്രയിക്കുന്നത്.
ഖാരിഫ് വിളകൾ (Kharif Crops): മൺസൂണിന്റെ തുടക്കത്തിൽ (ജൂൺ-ജൂലൈ) വിതച്ച്, ഒക്ടോബർ-നവംബർ മാസങ്ങളിൽ വിളവെടുക്കുന്ന വിളകളെയാണ് ഖാരിഫ് വിളകൾ എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. നെല്ല്, ചോളം, പരുത്തി, സോയാബീൻ, കരിമ്പ്, ചണം, പയറുവർഗ്ഗങ്ങൾ എന്നിവ ഇതിൽ പെടുന്നു.
മൺസൂൺ കൃത്യസമയത്ത് എത്തിയാൽ അത് കാർഷിക ഉല്പാദനം വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും കർഷകരുടെ വരുമാനം കൂട്ടുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ മഴ വൈകുകയോ കുറയുകയോ ചെയ്താൽ അത് വരൾച്ചയിലേക്കും വിളനാശത്തിലേക്കും നയിക്കുന്നു. ഇത് കർഷകരെ കടുത്ത കടക്കെണിയിലാക്കുകയും ഗ്രാമീണ മേഖലയിലെ ദാരിദ്ര്യം വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഇന്ത്യൻ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ ‘യഥാർത്ഥ ധനമന്ത്രി’
ഇന്ത്യൻ മൺസൂണിന്റെ സ്വാധീനം കാർഷിക മേഖലയിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നതല്ല. അത് രാജ്യത്തിന്റെ മൊത്തം ആഭ്യന്തര ഉല്പാദനത്തെയും (GDP) വിപണിയെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് റിസർവ് ബാങ്ക് മുൻ ഗവർണർമാർ ഉൾപ്പെടെയുള്ള സാമ്പത്തിക വിദഗ്ദ്ധർ മൺസൂണിനെ ഇന്ത്യയുടെ യഥാർത്ഥ ധനമന്ത്രി എന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചത്.
- വിലക്കയറ്റ നിയന്ത്രണം (Inflation Control): നല്ലൊരു മൺസൂൺ ലഭിക്കുമ്പോൾ ഭക്ഷ്യധാന്യങ്ങളുടെ ഉല്പാദനം വർദ്ധിക്കുന്നു. ഇത് വിപണിയിൽ സാധനങ്ങളുടെ വില കുറയാൻ കാരണമാകുന്നു (Low food inflation). മഴ കുറഞ്ഞാൽ പൂഴ്ത്തിവെപ്പും വിലക്കയറ്റവും സാധാരണമാണ്.
- ഗ്രാമീണ വിപണിയിലെ ഉണർവ് (Rural Demand): ഇന്ത്യയിലെ ഉപഭോക്തൃ വിപണിയുടെ (FMCG) വലിയൊരു പങ്ക് ഗ്രാമങ്ങളിലാണ്. കർഷകർക്ക് നല്ല വരുമാനം ലഭിക്കുമ്പോൾ അവർ പുതിയ വാഹനങ്ങൾ (പ്രത്യേകിച്ച് ട്രാക്ടറുകളും ബൈക്കുകളും), സ്വർണ്ണം, ഇലക്ട്രോണിക്സ് സാധനങ്ങൾ എന്നിവ വാങ്ങാൻ തയ്യാറാകുന്നു. ഇത് വ്യവസായ മേഖലയ്ക്ക് വലിയ ഉണർവ് നൽകും.
- ജലവൈദ്യുത ഉല്പാദനവും അണക്കെട്ടുകളും: ഇന്ത്യയിലെ വലിയ അണക്കെട്ടുകളിലെ ജലനിരപ്പ് ഉയരുന്നത് മൺസൂൺ കാലത്താണ്. ഇത് കുടിവെള്ള വിതരണത്തിനും ജലസേചനത്തിനും മാത്രമല്ല, ജലവൈദ്യുത നിലയങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള കുറഞ്ഞ ചിലവിലുള്ള ഊർജ്ജ ഉല്പാദനത്തിനും സഹായിക്കുന്നു. അണക്കെട്ടുകൾ വറ്റിയാൽ രാജ്യം കടുത്ത ഊർജ്ജ പ്രതിസന്ധി നേരിടേണ്ടി വരും.
കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനവും മൺസൂണിന്റെ മാറുന്ന ഭാവങ്ങളും
ആഗോളതാപനവും കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനവും (Climate Change) ഇന്ത്യൻ മൺസൂണിന്റെ പരമ്പരാഗത സ്വഭാവത്തെ പാടെ മാറ്റിമറിച്ചിരിക്കുകയാണ്. മൺസൂണിന്റെ പ്രവചനക്ഷമത ഇന്ന് വലിയ വെല്ലുവിളിയാണ് നേരിടുന്നത്.
1. അതിതീവ്ര മഴയും മേഘവിസ്ഫോടനങ്ങളും
പണ്ടത്തെപ്പോലെ നാല് മാസം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന ശാന്തമായ മഴയ്ക്ക് പകരം, ചുരുങ്ങിയ ദിവസങ്ങൾക്കുള്ളിൽ ഒരു മാസത്തെ മഴ പെയ്തുതീരുന്ന പ്രതിഭാസമാണ് ഇപ്പോൾ കണ്ടുവരുന്നത്. ഇത് മേഘവിസ്ഫോടനങ്ങൾക്കും (Cloudbursts) പെട്ടെന്നുള്ള വെള്ളപ്പൊക്കത്തിനും (Flash floods) ഉരുൾപൊട്ടലിനും കാരണമാകുന്നു. കേരളത്തിലുണ്ടായ പ്രളയങ്ങളും ഉത്തരാഖണ്ഡിലെ ദുരന്തങ്ങളും ഇതിന് ഉദാഹരണങ്ങളാണ്.
2. എൽ നിനോ, ലാ നിന പ്രതിഭാസങ്ങൾ
ശാന്തസമുദ്രത്തിലെ താപനിലയിലുണ്ടാകുന്ന മാറ്റങ്ങൾ ഇന്ത്യൻ മൺസൂണിനെ നേരിട്ട് ബാധിക്കുന്നു:
- എൽ നിനോ (El Nino): ശാന്തസമുദ്രത്തിന്റെ ഉപരിതലം അസാധാരണമായി ചൂടാകുന്ന ഈ പ്രതിഭാസം ഇന്ത്യൻ മൺസൂണിനെ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയും ഇന്ത്യയിൽ വരൾച്ചയ്ക്ക് കാരണമാവുകയും ചെയ്യുന്നു.
- ലാ നിന (La Nina): ശാന്തസമുദ്രം തണുക്കുന്ന ഈ പ്രതിഭാസം ഇന്ത്യയിൽ സാധാരണയിൽ കൂടുതൽ മഴ ലഭിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു.
- ഇന്ത്യൻ ഓഷ്യൻ ഡൈപോൾ (IOD): പടിഞ്ഞാറൻ, കിഴക്കൻ ഇന്ത്യൻ മഹാസമുദ്രങ്ങളിലെ താപനിലയിലുണ്ടാകുന്ന വ്യത്യാസമാണിത്. പോസിറ്റീവ് ഐ.ഒ.ഡി ഇന്ത്യയ്ക്ക് അനുകൂലമായ മഴ പ്രധാനം ചെയ്യുന്നു.
സാംസ്കാരികവും സാമൂഹികവുമായ സ്വാധീനം
ഇന്ത്യൻ സംസ്കാരവുമായി മൺസൂൺ ആഴത്തിൽ ഉരുകിച്ചേർന്നിരിക്കുന്നു. വരണ്ട വേനലിന് ശേഷം മൺസൂണിന്റെ ആദ്യ തുള്ളികൾ മണ്ണിൽ വീഴുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന മൺമണം (Petrichor) ഭാരതീയർക്ക് പുത്തനുണർവാണ് നൽകുന്നത്.
- ഉത്സവങ്ങൾ: ഇന്ത്യയിലെ പല പ്രധാന ഉത്സവങ്ങളും മൺസൂണുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. കേരളത്തിലെ ഓണം വിളവെടുപ്പ് ഉത്സവമാണ്. ഉത്തരേന്ത്യയിലെ ‘തീജ്’ (Teej), മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ‘നാരലി പൂർണിമ’ എന്നിവയെല്ലാം മഴയെയും കടലിനെയും വണങ്ങുന്ന ഉത്സവങ്ങളാണ്.
- കലയും സാഹിത്യവും: കാളിദാസന്റെ പ്രശസ്തമായ ‘മേഘദൂത്’ മൺസൂൺ മേഘങ്ങളെ ദൂതനാക്കി എഴുതിയ കാവ്യമാണ്. ഇന്ത്യൻ ശാസ്ത്രീയ സംഗീതത്തിൽ മഴയെ ആവാഹിക്കുന്ന ‘മേഘ് രാഗ്’, ‘മിയാൻ കി മൽഹാർ’ തുടങ്ങിയ രാഗങ്ങൾ മൺസൂണിന്റെ സംഭാവനയാണ്. ഇന്ത്യൻ സിനിമകളിലും മഴ ഒരു പ്രധാന വികാരമായി എപ്പോഴും ചിത്രീകരിക്കപ്പെടാറുണ്ട്.
- ടൂറിസം: പച്ചപുതച്ച പശ്ചിമഘട്ട മലനിരകളും വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളും കാണാൻ മൺസൂൺ കാലത്ത് വിദേശികൾ ഉൾപ്പെടെയുള്ള സഞ്ചാരികൾ ഇന്ത്യയിലെത്തുന്നു. കേരളവും ഗോവയും മൺസൂൺ ടൂറിസത്തിന് അന്താരാഷ്ട്ര തലത്തിൽ തന്നെ പ്രശസ്തമാണ്.
ഇന്ത്യൻ മൺസൂൺ എന്നത് കേവലം ഒരു കാലാവസ്ഥാ പ്രതിഭാസമല്ല, മറിച്ച് അത് ഭാരതത്തിന്റെ ജീവശ്വാസമാണ്. അത് ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ വിശപ്പിനെ മാറ്റുന്നു, സാമ്പത്തിക ചക്രത്തെ ചലിപ്പിക്കുന്നു, സംസ്കാരത്തെ ജീവസ്സുറ്റതാക്കി നിർത്തുന്നു. എന്നാൽ കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനത്തിന്റെ നിഴലിൽ നിൽക്കുന്ന ഇന്നത്തെ കാലഘട്ടത്തിൽ മൺസൂണിനെ സംരക്ഷിക്കേണ്ടത് മനുഷ്യന്റെ നിലനിൽപ്പിന്റെ ആവശ്യമാണ്.
ശാസ്ത്രീയമായ ജലസംരക്ഷണം, മഴവെള്ള സംഭരണം, നദികളുടെ പുനരുജ്ജീവനം, കാടുകൾ വെട്ടിനശിപ്പിക്കുന്നത് തടയൽ എന്നിവയിലൂടെ മാത്രമേ മൺസൂണിന്റെ മാറുന്ന ഭാവങ്ങളെ നമുക്ക് പ്രതിരോധിക്കാൻ സാധിക്കൂ. പ്രകൃതിയും മനുഷ്യനും തമ്മിലുള്ള ഈ സന്തുലിതാവസ്ഥ നിലനിർത്തിയാൽ മാത്രമേ വരും തലമുറകൾക്കും മൺസൂൺ ഒരു അനുഗ്രഹമായി തുടരുകയുള്ളൂ. ഓഫ്-സീസണുകളിലെ വരൾച്ചയെയും ഓൺ-സീസണുകളിലെ പ്രളയങ്ങളെയും ഒരേപോലെ നേരിടാൻ തക്കവണ്ണമുള്ള ആധുനിക സാങ്കേതിക വിദ്യകളും ദുരന്തനിവാരണ സംവിധാനങ്ങളും ഇന്ത്യ ഇനിയും വികസിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. എങ്കിൽ മാത്രമേ പ്രകൃതിയുടെ ഈ മഹാവിസ്മയത്തെ പൂർണ്ണമായും ഉൾക്കൊള്ളാൻ നമുക്ക് സാധിക്കൂ.